Oud en nieuw

verhaal Tiny Polderman

Van een ‘rustige’ jaarwisseling was vroeger in Zeeland zelden sprake. Het oude jaar werd met veel kabaal uitgeluid en het nieuwe al even enthousiast verwelkomd. Sinds 1575 vieren we de overgang naar het nieuwe jaar in de nacht van 31 december op 1 januari. In onze hedendaagse gebruiken klinken eeuwenoude tradities door. Het afsteken van vuurwerk daarentegen kennen we pas sinds de Tweede Wereldoorlog.

Oud en nieuw in Zierikzee. (Beeldbank SCEZ, foto Dirk-Jan Gjeltema)Oud en nieuw in Zierikzee. (Beeldbank Erfgoed Zeeland, foto Dirk-Jan Gjeltema)

Oudjaar

Sinds 1575 wordt in een groot deel van Nederland nieuwjaar op 1 januari gevierd. De dag daarvoor is oudjaar: de dag om reuzel- of smoutebollen te bakken. Deze krentenbollen werden in gestold varkensvet (reuzel) gebakken. Daarbij werd ‘flip’ gedronken, een kruidige sabayon op basis van bier.

Traditioneel lopen kinderen op oudejaarsdag met de rommel- of koenkelpot. Ze melden zich aan de deur en hopen met het zingen van liedjes en het bespelen van de koenkelpot wat snoep of kleingeld te veroveren. Tegenwoordig gebeurt dit nog in Yerseke en op Tholen. Vroeger was het een gebruik dat algemener in Zeeland verspreid was.

Nieuwjaarsnacht

Een traditioneel gebruik dat met name de jeugd in de Zeeuwse dorpen met verve levend houdt, is het slepen. Alles wat zich daartoe maar enigszins leende werd door de jongeren van zijn plaats gehaald en op het dorpsplein gedeponeerd. Daar konden de rechtmatige eigenaren hun eigendommen de volgende dag weer ophalen.

Dat er in de nieuwjaarsnacht geknald moet worden, is iets van oude tijden. Dat hielp bij het verjagen van kwade geesten. Nu zijn knallende champagnekurken, vuurwerk en blazende scheepshoorns vooral een uiting van feestvreugde en een manier om het moment van twaalf uur te markeren. Het afsteken van vuurwerk raakte overigens pas na de Tweede Wereldoorlog in zwang.

Nieuwjaar

De eerste dag van het nieuwe jaar staat in het teken van het uitdelen van nieuwjaarswensen aan familie, buren en andere bekenden. Ook in vroeger eeuwen kwam deze gewoonte reeds voor, al stond hij een tijdlang in een kwaad daglicht omdat arme mensen de gelegenheid aangrepen om bedelend langs de deuren te gaan. Het nieuwjaarwensen werd begeleid door suukerwaefeltjes, stroopjenever en andere alcoholische versnaperingen. Vroeger was dit ook de dag om de reuzelbollen te eten.

Nieuwjaarsduik op Schouwen. (Beeldbank SCEZ, foto Dirk-Jan Gjeltema)Nieuwjaarsduik op Schouwen. (Beeldbank Erfgoed Zeeland, foto Dirk-Jan Gjeltema)

Tradities blijven zich vernieuwen, ook die rond oud en nieuw. Relatief jong is de traditie van de nieuwjaarsduik, waarbij jong en oud in zwemtenue een duik neemt in het koude zeewater.Een oude traditie die vroeger de afsluiting betekende van alle festiviteiten rond oud en nieuw was Nieuwejaersdunderdag. Tijdens de eerste Middelburgse weekmarkt in het nieuwe jaar werden de jaarrekeningen aan de leveranciers betaald. Dat was veelal aanleiding om nog maar eens een keer het glas te heffen op het nieuwe jaar.

Lees het uitvoerige verhaal over oud en nieuw door Tiny Polderman.