Kanaal door Walcheren

Tussen Middelburg en Veere is het jaagpad langs het Kanaal door Walcheren tegenwoordig een wandelpad. Je loopt er langs de Oude Veerseweg, een prachtig hollebollig weidevogelgebied, en natuurlijk langs het kanaal. Daar passeer je nogal wat kanonnen. Tientallen. Niet gevechtsklaar opgesteld, maar ingegraven met hun loop naar beneden. Daarmee kregen ze een vreedzame functie als meerpaal.

Van haven tot N57

Middelburg was een rijke handelsstad, met bloeiperiodes in de 17e en 18e eeuw, die echter aan het eind van de 18e eeuw slechter bereikbaar werd; de toegang tot de haven slibde dicht.

De Haven was feitelijk een havenkanaal. Dat veranderde nog diverse malen van gedaante, namelijk achtereenvolgens naar de Oude Havenpolder, de Nieuwlandseweg en inmiddels de N57.

HavenkanaalHavenkanaal.

Een nieuw kanaal

Begin 19de eeuw wordt besloten vanuit Middelburg een nieuw kanaal te graven in de richting van Veere. Koning Willem I laat in die tijd veel kanalen graven. In 1817 wordt het kanaal geopend. Het loopt in één rechte lijn in noordoostelijke richting naar het Veerse Meer, toen Oosterschelde. In Middelburg sluit het aan op de bestaande kaaien.

Beter bereikbaar

Ook de monding van het kanaal in de Oosterschelde blijkt onderhevig aan dichtslibbing en al snel ontstaat de wens Middelburg voor de scheepvaart te ontsluiten via Vlissingen. In 1839 worden daarom aanvragen gedaan voor het graven van een Kanaal door Walcheren.
Tegelijkertijd ontstaan er plannen voor een spoorlijn vanuit Noord-Brabant naar Vlissingen. Daarvoor moet er een dam aangelegd moet worden in het Sloe. En intussen is het scheidingsverdrag met Belgie (het Tractaat) van kracht, dat de Belgen naast onafhankelijkheid ook een vrije doorvaart op de Zeeuwse wateren garandeert; iets waaraan men ons tot de dag van vandaag helpt herinneren.

Bijna 30 jaar later…

Pas in 1865 valt het besluit in de Eerste en Tweede Kamer het Kanaal van Middelburg naar Vlissingen te graven, in combinatie met de aanleg van de spoorlijn. De spoorlijn wordt op een dam gelegd in het Sloe, waarmee het doortrekken van het Kanaal van Veere naar Middelburg tot aan Vlissingen een verplichting wordt op basis van het Tractaat. Ook in fysieke zin vallen ze vrijwel samen, want langs een groot traject komen spoor en kanaal parallel te liggen. Een deel van de fraaie 16e-eeuwse Middelburgse bolwerken moet hiervoor worden afgebroken, omdat ze plaats moeten maken voor het Kanaal door Walcheren en het Middelburgse treinstation. Zo ontstaan in Middelburg de Loskade en de Stationstraat.

Sloedam en spoorSloedam en spoor.

Handwerk

De aanleg van het Kanaal verloopt snel in verhouding tot de besluitvormingstermijn. Het wordt met de hand gegraven door ‘polderjongens’, arbeiders die van werk naar werk trekken. Tussen Middelburg en Vlissingen ontstaat een nieuw kanaal, maar richting Veere verandert het bestaande kanaal aanzienlijk. De gemeente Veere verzoekt de monding te verleggen, en aldus wordt er ter hoogte van Kleverskerke een bocht in het kanaal gelegd. Het resterende deel van het oude kanaal uit 1817 slibt volledig dicht en wordt later ingepolderd. Tevens wordt de Arne verder uitgegraven en verlengd tot het Arnekanaal, om Arnemuiden te ontsluiten via het Kanaal door Walcheren. De Haven, het oude Middelburgse havenkanaal, wordt gedempt.

HandwerkHandwerk.

En dan de kanonnen

Die waren nog maar net 200 jaar geleden aangeschaft in Luik. Als wapens, wel te verstaan. Echter, al snel na aanschaf van deze voorladers kwam er een beter type op de markt, de achterlader, dat veiliger en sneller was. De voorladers hebben zo’n 30 jaar dienst gedaan als kanon, maar wellicht nooit een kogel afgevuurd. In het bestek en voorwaarden van 27 juni 1872 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken wegens het (o.a.) leveren van meerpalen langs ‘het kanaal tusschen Middelburg en Vlissingen’ staat vermeld dat er meerpalen van kanonnen dienden te worden geplaatst. In het bestek is te lezen dat de aannemer zich bij ’s Rijks Mariene werf te Amsterdam moet verzekeren dat hij de opgegeven kanonnen onbeschadigd ontvangen heeft en verantwoordelijk is voor alle schade en verlies, ‘van het oogenblik dat hij de stukken ontvangen heeft’.

KanonnenKanonnen.

254 stuks

In totaal worden 254 kanonnen voorgeschreven, variërend van ‘3525 kg wegende 1e soort kanonnen tot 58 ligte van 1466 kg’. De kanonnen die tweemaal met koolteer moeten worden bestreken ‘rusten met hunne tappen onder de grond’ op houten driehoekige en vierhoekige frames. Groot voordeel van deze kanonnen is dat ze niet wegrotten, zoals houten meerpalen. Wie niet alleen de achterkant van de kanonnen wil zien, zou een kijkje kunnen nemen bij de Oranjemolen aan de Oranjedijk in Vlissingen. Daar staan enkele overbodig geworden meerpalen weer als kanon opgesteld.

Het jaagpad

Langs het Kanaal door Walcheren ligt een jaagpad: daar liepen mannen met paarden om schepen voort te trekken, met name bij gebrek aan wind.
Het jaagpad tussen Middelburg en Veere is altijd onverhard geweest. Door gras en stilte kun je hier nu van de ene naar de andere historische stad lopen. Richting Middelburg met zicht op de Lange Jan en de Oostkerk.
Als de waterstand niet te hoog is, zijn de Vilvoordse stenen in de glooiing goed te zien. Een cultuurhistorisch detail, net als de meerpalen. Ook bijzonder is dat de sloot langs de kanaaldijk op enkele plaatsen wordt overbrugd door zogenoemde heulen. Dat zijn gemetselde bruggen, voorlopers van de betonnen buis (duiker).

Het jaagpadHet jaagpad.

Natuur

Drie tot vier keer per jaar graast een schaapskudde de dijk en het jaagpad af. De dieren verspreiden bloemzaden. Aan het begin van het jaar wordt het jaagpad twee keer gemaaid, zodat het niet teveel verruigt.
Aan de binnenkant ligt natuurgebied Oude Veerseweg: weiland, water en vogels. In het voorjaar is het belangrijk voor broedende weidevogels, zoals kievit en tureluur. In de winter verblijven er veel overwinterende ganzen. En, dankzij kwelwater, groeien hier zoutminnende planten als zeeaster.

Weidevogelgebied met zicht op MiddelburgWeidevogelgebied met zicht op Middelburg.

Wandelnetwerk

Het wandel-jaagpad is onderdeel van het wandelnetwerk Zeeland en bewegwijzerd. Je kunt op verschillende plaatsen beginnen. Bijvoorbeeld aan het parkeerterrein aan de Oude Veerseweg op Ramsburg (Middelburg), of bij het gemaal Poppekinderen. Het tracé is ongeveer 5 km lang.

WandelnetwerkWandelnetwerk.

Bron

Zeeuws Landschap 2013, nr. 3.