Wat is kaapvaart?

De oorlog ter zee werd enkele eeuwen geleden niet alleen door de marine uitgevochten. Vanaf de middeleeuwen tot het midden van de 19de eeuw droegen particuliere kaperschepen een steentje bij. Alleen kapers met een kaper- of commissiebrief van de Staten-Generaal mochten schepen op de vijand buitmaken. Ook schepen op weg naar de vijand met verboden waar, werden slachtoffer van de kapers.

Piraten en kapers

Piraten en kapers zijn niet hetzelfde. Daar zit veel verschil tussen. Het is wel zo dat veel kapers later piraat werden. Ook werden een heleboel piraten kaper. Maar veel kapers dienden ook bij de marine of de handelsvloot.

Model van het kaperfregat ''t Wapen van Yerseke', foto circa 1960. (Zeeuwse Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, collectie Van Oosten)Model van het kaperfregat ”t Wapen van Yerseke’, foto circa 1960. (ZB, Beeldbank Zeeland, collectie Van Oosten)

Een kaper kreeg zijn feitelijke aanstelling van de overheid. Hij opereerde alleen in oorlogstijd tegen de vijanden van zijn land. Een kaper erkende dus het gezag en diende dit zelfs. Zijn acties waren duidelijk gericht tegen de schepen van de vijand. Dat was bij een piraat wel anders…Een piraat erkende helemaal geen gezag, werkte voor zichzelf en viel elk willekeurig schip aan. Piraten zeiden meestal ook dat ze geen koning of vorst kenden. Daarom hadden ze ook eigen vlaggen. Vanaf begin 18de eeuw waren dat veelal zwarte vlaggen met symbolische tekens van doodshoofden en zandlopers erop.

Kapersvlag van Vlissingen. (Zeeuws maritiem muZEEum)Kapersvlag van Vlissingen. (Zeeuws maritiem muZEEum)

Kaperschepen hadden vaak de zogenaamde bloedvlag en een stadsvlag aan de mast hangen. De Vlissingse bloedvlag was rood met daarop afgebeeld een kruik of fles.

Loondienst en discipline

Een ander verschil tussen kapers en piraten was bijvoorbeeld dat kapers in loondienst waren. Piraten leefden alleen van buit. Aan boord van een kaperschip had de bemanning zich aan dezelfde discipline (en rangen) te onderwerpen als bij de marine. Piraten maakten zelf de dienst uit; de kapitein was niet eens zeker van de kooi in zijn kajuit. Die was voor iedereen! Een kaperschip was altijd van een reder, de piraten bezaten met zijn allen het schip.

Kaperbrief

Commissiebrief, kaperbrief, Lettre de Marque of Letter of Marque. Dit zijn woorden met een bijna identieke betekenis.De kaperbrief is een lastgeving die de overheid tijdens een oorlog aan een kaper verstrekte. Het werd de kaper daarin toegestaan om vaartuigen die onder de vlag van de vijand voeren of vaartuigen die met de vijand collaboreerden (samenwerkten), op te brengen. Een kaper had wel de verplichting deze vaartuigen aan de eigen justitie over te dragen.

Commissiebrief voor kapitein Hubrecht Corneliss. Wils van het WIC kaperschip Prins Robbrecht, gedateerd 12 augustus 1653. (Zeeuws Archief, Archief Stad Veere)Commissiebrief voor kapitein Hubrecht Corneliss. Wils van het WIC kaperschip Prins Robbrecht, gedateerd 12 augustus 1653. (Zeeuws Archief, Archief Stad Veere)

Uitreiking

In de Republiek werd de commissiebrief aangevraagd bij de Staten-Generaal of de stadhouder (als die in functie was). Willem van Oranje gaf in 1569 (bij gebrek aan eigen oorlogsschepen) de eerste commissiebrieven uit. De commissiebrief werd persoonlijk uitgereikt door het admiraliteitscollege waarvoor de kaper voer. Daar werd het document (aan de achterzijde) voorzien van ‘letteren van attache’.

Borg

Voor de commissiebrief diende iemand borg te staan, normaal gesproken de reder. Tijdens de Tweede en Derde Engelse Oorlog was die borg nog 20.000 gulden. In 1705 was dat bedrag echter verhoogd naar 30.000 gulden. Van de commissiebrief bestonden naast een origineel in perkament een twintigtal kopieën. Deze laatste kon de kaper als bewijs of bij controle afgeven. Er zijn maar enkele Nederlandse commissiebrieven bewaard gebleven.Vandaag de dag is het ondenkbaar dat de overheid een vrijbrief geeft aan particulieren om oorlog te voeren. Drie eeuwen terug was het een overal geaccepteerd systeem. Staatsvorming stond in de kinderschoenen. De nationale marine was doorgaans niet sterk genoeg om de zee in tijd van oorlog te beveiligen.

Door de overheersende westenwind is het lastig manoeuvreren om vanuit de havens van Zeeland het zeegat te kiezen. En dat terwijl de vijand de kust makkelijk kan bereiken. 'Land-Caert des Graefschaps Zeeland', 1696. (Zeeuwse Bibliotheek)Door de overheersende westenwind is het lastig manoeuvreren om vanuit de havens van Zeeland het zeegat te kiezen. En dat terwijl de vijand de kust makkelijk kan bereiken. ‘Land-Caert des Graefschaps Zeeland’, 1696. (ZB)

Ligging

Voor Zeeland speelde in deze tijd de geografische ligging een voorname rol. Zeestroming, afstand en windrichting bezorgden de bevolking veel eerder last van Engelse, Franse en Vlaamse vijanden dan Holland. Bovendien was de Zeeuwse admiraliteit veel zwakker dan de Hollandse. De mondingen van de vaarwegen liepen in oorlogstijd altijd gevaar. Niet vreemd dus dat juist in Zeeland veel kaperschepen werden uitgerust. De vijand was altijd dichtbij.

Literatuur over de Zeeuwse kaapvaart

Websites over kaapvaart
Er zijn heel veel sites waar de kaapvaart op wordt besproken of zijdelings ter sprake komt. Vaak is de geboden informatie echter onjuist, onvolledig en soms zelfs in het geheel onwaar. Het is daarom zaak zeer kritisch te zijn op de webpagina’s over zeeroverij, piraterij en kaapvaart. Zelfs de Wiki pagina over kapers bevat nog diverse onjuistheden. Zo staan in de paragrafen ‘kaper of piraat’ en ‘oorsprong’ domweg verzinsels en bevat ook de wiki over zeerovers nogal wat onwaarheden (paragraaf over soorten piraten).

Enkele nuttige sites zijn:
corsaires.ca: website van het scheepvaartmuseum in Quebec, Canada (Engelstalig)
piraten.hobbysite.info: particuliere site met veel en veelal betrouwbare informatie